Omurilik Felci Sonrası Yürüme Şansı: Yaralanma Türü ve Seviyesine Göre Beklentiler

Yazan ve tıbbi kontrol: Prof. Dr. Engin Çakar · Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon – Algoloji (Ağrı Tedavisi) Uzmanı

Omurilik yaralanması sonrası hastaların ve ailelerin en çok sorduğu soru, yeniden yürüme olasılığıdır. Bu olasılık büyük ölçüde yaralanmanın tam ya da kısmi olmasına, seviyesine ve erken dönemde etkin bir fizik tedavi ve rehabilitasyon programının uygulanmasına bağlıdır. Bu yazıda omurilik felci sonrası yürüme şansını belirleyen faktörleri, yaralanma seviyesine göre beklentileri, iyileşmenin zaman çizelgesini, robotik fizik tedavi ve rehabilitasyonun yerini ve ailelerin bilmesi gereken pratik konuları özetliyoruz.

Tam ve kısmi (inkomplet) yaralanma

Omurilik yaralanması, yaralanma seviyesinin altında sinir iletiminin ne ölçüde korunduğuna göre ikiye ayrılır:

• Tam yaralanma: Yaralanma seviyesinin altında, omuriliğin en alt bölümünün kontrol ettiği makat çevresi (sakral bölge) dahil hiçbir his ve istemli hareket yoktur.
• Omuriliğin kısmi (inkomplet) yaralanması: Seviyenin altında, özellikle makat çevresinde bir miktar his ve/veya hareket korunmuştur.

Kısmi yaralanmanın da şiddeti farklılık gösterir. Hareket (motor) liflerinin tutulup tutulmamasına göre yürüme şansı hastada ayrıca değerlendirilir. Bu hastalarda yürüme olasılığı tam yaralanmalara göre daha fazladır [3].

ASIA skalası: yaralanmanın şiddeti nasıl derecelendirilir?

Omurilik yaralanmasının şiddeti, uluslararası standart nörolojik muayene (ISNCSCI) ile belirlenir. Bu muayenede vücudun her iki yanında belirli kas gruplarının gücü ile her deri bölgesinde (dermatom) hafif dokunma ve iğne batma duyusu tek tek test edilir; makat çevresindeki his ve istemli kasılma da ayrıca kontrol edilir. Standart en son 2019’da gözden geçirilmiş, 2026’da 9. baskısı yayımlanmıştır [1, 2]. Sonuç, ASIA Bozukluk Skalası (AIS) ile beş derecede ifade edilir:

• AIS A: Tam yaralanma. Makat çevresi dahil seviyenin altında his ve hareket yoktur.
• AIS B: Kısmi (inkomplet) yaralanma; seviyenin altında yalnızca his korunmuştur, hareket yoktur.
• AIS C: Kısmi yaralanma; seviyenin altında hareket korunmuştur ancak kasların çoğu yerçekimine karşı hareket ettirilemeyecek kadar zayıftır.
• AIS D: Kısmi yaralanma; seviyenin altındaki kasların en az yarısı yerçekimine karşı hareket ettirilebilir.
• AIS E: His ve hareket muayenesi normaldir.

İyileşme yönünden derece önemlidir. Yaralanmaların derlendiği kapsamlı bir incelemede toplam hareket kazanımının AIS B hastalarında AIS A’ya göre, AIS C hastalarında ise hareketin hiç korunmadığı yaralanmalara göre daha fazla olduğu gösterilmiştir [3]. Boyun seviyesinde yaralanan hastalarda yapılan bir çalışmada, ilk muayenede AIS A olanların %13,4’ü, AIS B olanların ise %50’si bir yıl içinde hareketin korunduğu kısmi yaralanma düzeyine (AIS C veya D) ilerlemiştir [4]. AIS B grubunda yürüme olasılığını öngörmede iğne batma duyusunun korunması öne çıkan bir bulgu olarak bildirilmiştir [5]. Bu nedenle AIS B tanısı alan hastada muayene, yalnızca derece değil, ayrıntılı duyu bulgularıyla birlikte yorumlanır. Ayrıntılar için omurilik yaralanma seviyesi nasıl belirlenir yazısına bakabilirsiniz.

İlk muayene ve yürüme tahmini

Yaralanmadan sonraki ilk iki hafta içinde yapılan standart muayene, bir yıl sonraki bağımsız yürüme olasılığı hakkında değerli bilgi verir. Avrupa’da geliştirilen bir klinik tahmin kuralında yaş (65 yaşın altı ya da üstü), uyluk ön kası (L3) ve baldır kası (S1) gücü ile L3 ve S1 deri bölgelerinde hafif dokunma duyusu kullanılmış; bu kural bağımsız yürüyecek hastaları yüksek doğrulukla ayırt etmiştir [7]. Uluslararası bir kılavuz da bu kuralı bir yıllık bağımsız yürümeyi öngörmede orta düzeyde güvenilir bir model olarak önermektedir [6].

Bu araçlar gruplar üzerinden elde edilmiştir; tek bir hasta için kesin hüküm vermez. Muayene yaralanmadan hemen sonra, omurilik şoku (yaralanma sonrası geçici olarak tüm reflekslerin kaybolduğu dönem) ya da eşlik eden yaralanmalar nedeniyle güvenilir yapılamayabilir. Bu yüzden değerlendirme belirli aralıklarla tekrarlanır.

Yaralanma seviyesine göre beklentiler

Yaralanma seviyesi, hangi kas gruplarının etkilendiğini belirler. Aşağıdaki tablo genel bir çerçeve sunar; kişisel beklenti yaralanmanın tam ya da kısmi olmasına göre değişir.

Boyun ve sırt yaralanmalarında farklılıklar için parapleji ve tetrapleji yazısına bakabilirsiniz.

Yürüme şansını etkileyen diğer faktörler

• Yaş: Avrupa’da 2.171 hastanın izlendiği bir çalışmada yaş ilerledikçe sinirsel iyileşme belirgin değişmemiş, ancak yürüme ve günlük yaşam işlevlerindeki iyileşme azalmıştır; 70 yaş üzerinde bu fark daha belirgindir [8].
• Yaralanma nedeni: Kurşun gibi delici yaralanmalar, künt travmaya göre daha sık tam yaralanmaya yol açar [3].
• Eşlik eden sorunlar: Spastisite (kas sertliği), eklem kısıtlılığı, bası yaraları, enfeksiyonlar ve kalp-damar hastalıkları yürüme eğitimini zorlaştırabilir.
• Erken ve düzenli tedavi: Erken dönemde başlanan, yeterli süre ve yoğunlukta uygulanan fizik tedavi ve rehabilitasyon programı, mevcut iyileşme potansiyelinin değerlendirilmesine yardımcı olur.

İyileşmenin zaman çizelgesi: ilk 6–12 ay

Hareket kazanımının en hızlı olduğu dönem yaralanmayı izleyen ilk 3 aydır. AIS derecesindeki değişimin ve hareket kazanımının büyük bölümü ilk 6–9 ay içinde gerçekleşir [3]. Bu nedenle ilk 6–12 ay, yoğun fizik tedavi ve rehabilitasyon açısından kritik bir dönem olarak kabul edilir. Kısmi yaralanmalarda daha sonra da yavaş kazanımlar görülebilir; ayrıca ilk yılı geçmiş (kronik) hastalarda da yürüme eğitimi ile işlevsel kazanımlar sağlanabilir. Kalıcı kısıtlılık kalsa bile yardımcı cihazlar, uyarlanmış ev ve araç düzenlemeleri ile bağımsızlık artırılabilir.

Videoyu oynat: Omurilik Felci ve Tedavisi

Fizik tedavi ve rehabilitasyonun evreleri

1. Akut dönem (yoğun bakım ve cerrahi sonrası): Omurganın sabitlenmesi, solunumun desteklenmesi, eklem açıklığının korunması, doğru pozisyonlama ve bası yaralarının önlenmesi. Pasif eklem hareketleri ve solunum egzersizlerine erken başlanır.
2. Erken (subakut) dönem: Yatarak fizik tedavi ve rehabilitasyon programı. Kas güçlendirme, gövde dengesi, oturma ve ayakta durma eğitimi, transferler (yataktan sandalyeye geçiş), ortez kullanımı, mesane-bağırsak programının düzenlenmesi. Uygun hastalarda robotik yürüme eğitimi bu dönemde başlar. Boyun yaralanmalarında el işlevleri için ergoterapi, gerekirse yutma terapisi eklenir.
3. Geç (kronik) dönem: Ayaktan ya da ev programı ile kazanımların sürdürülmesi, yürüme eğitimine devam, spastisitenin kontrolü, ev ve iş yaşamına uyum, psikolojik destek.

Ekip; fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı, fizyoterapist, ergoterapist, hemşire, psikolog ve gerektiğinde üroloji gibi diğer branşlardan oluşur. Ayrıntılı bilgi için nörorehabilitasyon rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.

Robotik fizik tedavi ve rehabilitasyon ile yürüme eğitimi

Robotik yürüme cihazı, hastanın vücut ağırlığının bir kısmını askı sistemiyle taşıyarak bacakların bir koşu bandı üzerinde düzenli ve tekrarlı adım atmasını sağlar. Böylece klasik yürüme eğitimine göre daha uzun süre ve daha çok tekrarla çalışılabilir.

• Randomize kontrollü çalışmaları içeren 2026 tarihli bir meta-analizde robot destekli yürüme eğitimi, klasik fizik tedaviye göre 6 dakika yürüme mesafesi, yürüme bağımsızlık skoru ve işlevsel bağımsızlıkta daha fazla iyileşme sağlamış; bacak kas gücü skorlarında ise fark bulunmamıştır [10].
• 37 çalışmanın değerlendirildiği bir başka derlemede yürüme yeteneği, kas gücü ve günlük yaşam aktivitelerinde iyileşme bildirilmiş; etkilerin tedavi süresi ve yaralanmadan geçen süreye göre değiştiği görülmüştür [9].
• Erken dönemdeki AIS B ve C hastalarında yapılan çok merkezli bir çalışmada, robotik cihazla günde 50 dakikalık eğitim 25 dakikaya göre daha iyi yürüme işlevi sağlamıştır. Yazarlar, ulaşılabilecek iyileşmenin sınırını yine yaralanmanın seviyesi ve şiddetinin belirlediğini vurgulamıştır [11].
• Tam yaralanmalarda giyilebilir robotik yürüme cihazları (dış iskelet robot) cihaz desteğiyle ayakta durma ve yürümeye olanak tanır. Ancak bu, cihaz olmadan bağımsız yürüme anlamına gelmez [12]. Bu hastalarda hedef dolaşım, kemik sağlığı, bağırsak işlevi, spastisitenin azaltılması ve psikolojik iyilik hali gibi ikincil faydalardır.

Prof. Dr. Engin Çakar ve ekibi, uygun hastalarda robotik fizik tedavi ve nörorehabilitasyon uygulamaktadır. Robotik tedaviye uygunluk; yaralanma seviyesi, derecesi, kemik ve eklem durumu, spastisite ve genel sağlık durumuna göre muayene ile belirlenir. Ayrıntılar için robotik fizik tedavi ve rehabilitasyon ve ayağa kaldıran tekerlekli sandalye yazılarına bakabilirsiniz.

Videoyu oynat: Omurilik felci sonrası fizik tedavi ve rehabilitasyon: bir sporcunun hikâyesi

Araştırma aşamasındaki yöntemler

Omuriliğin elektriksel olarak uyarılması (epidural omurilik stimülasyonu: omurilik zarı üzerine yerleştirilen elektrotlarla uyarı verilmesi), yürüme eğitimi ile birlikte uygulandığında tam hareket kaybı olan bazı hastalarda istemli hareket ve destekli adım atmayı mümkün kılmıştır. Ancak çalışmalar küçük hasta gruplarındadır ve yöntem henüz standart tedavi değildir [13]. Kök hücre gibi diğer yaklaşımlar da araştırma aşamasındadır. Bu tür yöntemler hakkında bilgi alırken klinik araştırma kapsamında olup olmadığını sormak önemlidir.

Mesane, bağırsak, cilt ve solunum

Yürümenin yanında yaşam kalitesini en çok etkileyen konular şunlardır: nörojenik mesane (mesane kontrolünün bozulması) nedeniyle gelişen idrar sorunları ve temiz aralıklı kateterizasyon (kateter: idrar sondası), bağırsak programı, bası yaraları, solunum ve boyun-üst sırt yaralanmalarında ani tansiyon yükselmesiyle seyreden otonomik disrefleksi.

Omurilik iltihabı (transvers miyelit) ve iyileşme

Transvers miyelitte iyileşme çoğunlukla ilk 3 ayda başlar. Kazanımlar 1–2 yıla kadar sürebilir. Ağır tutulumda kalıcı kısıtlılıklar kalabilir. Ayrıntılar için transvers miyelit yazısına bakabilirsiniz.

Aile için pratik bilgiler

• Muayene kayıtlarını saklayın: İlk ve sonraki ASIA muayene sonuçları, MR raporları ve ameliyat notları, ilerlemenin izlenmesi için önemlidir.
• Pozisyon ve cilt bakımı: Yatakta en az 2 saatte bir pozisyon değişikliği, oturma sırasında düzenli ağırlık aktarma ve cildin her gün kontrolü bası yaralarını önlemeye yardımcı olur.
• Mesane ve bağırsak programı: Sonda (kateter) saatlerine ve bağırsak programına düzenli uyulması enfeksiyon ve kaza riskini azaltır.
• Otonomik disrefleksi belirtilerini öğrenin: Boyun ve üst sırt yaralanmalarında ani baş ağrısı, yüzde kızarma ve terleme acil durumdur; genellikle dolu mesane veya kabızlık tetikler.
• Ev düzenlemesi: Rampa, geniş kapılar, banyoda tutunma barları ve uygun tekerlekli sandalye, bağımsızlığı artırır.
• Ev egzersizleri: Ekibin verdiği eklem açıklığı ve germe egzersizlerini her gün sürdürmek, kas sertliği ve eklem kısıtlılığını azaltır.
• Psikolojik destek: Hasta ve bakım veren aile üyeleri için psikolojik destek, sürecin önemli bir parçasıdır. Bakım verenin kendi sağlığını ve dinlenmesini ihmal etmemesi gerekir.
• Gerçekçi hedefler: Yürüme olasılığı hakkındaki beklentiyi tekrarlanan muayenelere göre ekiple birlikte gözden geçirin; küçük işlevsel kazanımlar da bağımsızlık açısından değerlidir.

Sık sorulan sorular

Omurilik felci olan biri tekrar yürüyebilir mi? Bu; yaralanmanın tam ya da kısmi (inkomplet) olmasına, seviyesine, yaşa ve erken dönemde etkin bir fizik tedavi ve rehabilitasyon programının uygulanmasına bağlıdır. Kısmi (inkomplet) yaralanmalarda yürüme olasılığı tam yaralanmalara göre daha fazladır.

Tam omurilik yaralanmasında yürüme şansı var mı? Tam yaralanmada cihaz olmadan bağımsız yürüme olasılığı düşüktür. Bir kısım hastada ilk aylarda yaralanma kısmi (inkomplet) yaralanma düzeyine ilerleyebilir; bu nedenle muayene belirli aralıklarla tekrarlanır.

Yürüme şansı en çok hangi dönemde belli olur? Kazanımın en hızlı olduğu dönem ilk 3 aydır; iyileşmenin büyük kısmı ilk 6–9 ayda gerçekleşir. Bu yüzden ilk 6–12 ay fizik tedavi ve rehabilitasyon açısından kritik kabul edilir.

ASIA B ne demektir? Seviyenin altında his korunmuş ancak hareket olmayan kısmi (inkomplet) yaralanmadır. Bu hastaların bir kısmında zamanla hareket geri dönebilir; iğne batma duyusunun korunması yürüme tahmininde dikkate alınan bulgulardan biridir.

Robotik yürüme tam yaralanmada işe yarar mı? Tam yaralanmada amaç bağımsız yürüme değil; dolaşım, kemik sağlığı, spastisite (kas sertliği) ve psikolojik iyilik hali gibi ikincil faydalardır. Uygunluğu hekim değerlendirir.

Omurilik felcinde tuvalet hissi geri gelir mi? Kısmi (inkomplet) yaralanmalarda mesane ve bağırsak hissi kısmen ya da tamamen geri gelebilir. Tam yaralanmalarda ise genellikle düzenli bir mesane-bağırsak programı ve gerekirse temiz aralıklı kateterizasyon gerekir.

Yaş yürüme şansını etkiler mi? Evet. İleri yaşta sinirsel iyileşme benzer olsa da yürüme ve günlük yaşam işlevlerindeki kazanım daha sınırlı kalabilir; bu, tedavinin gereksiz olduğu anlamına gelmez.

Bir yıldan sonra yürüme eğitimi yararlı mı? İyileşmenin büyük kısmı ilk yılda olsa da kronik dönemde de yürüme eğitimi ile dayanıklılık ve işlevsellikte kazanımlar sağlanabilir. Hedefler kişiye göre belirlenir.

Değerlendirme ve iletişim

MR görüntülemelerinin ve ASIA muayene kayıtlarının değerlendirilmesi ve fizik tedavi ve rehabilitasyon planı hakkında görüş için muayene randevusu ya da ikinci görüş talebinde bulunabilirsiniz: Muayene ve iletişim. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı hekim muayenesi ile verilir.

Kaynaklar

1. Rupp R, et al. International Standards for Neurological Classification of Spinal Cord Injury: Revised 2019. Top Spinal Cord Inj Rehabil. 2021. PMID: 34108832
2. Rupp R, et al. International Standards for Neurological Classification of Spinal Cord Injury: 9th edition 2026. Top Spinal Cord Inj Rehabil. 2026. PMID: 42812624
3. Kirshblum S, Snider B, Eren F, Guest J. Characterizing Natural Recovery after Traumatic Spinal Cord Injury. J Neurotrauma. 2021. PMID: 33339474
4. Kirshblum S, et al. Characterizing Natural Recovery of People With Initial Motor Complete Tetraplegia. Arch Phys Med Rehabil. 2022. PMID: 34800476
5. Li X, Hao F, Xiong Y, Tao C. A Grade-Specific Clinical Prediction Rule for Independent Walking After Traumatic Spinal Cord Injury. Arch Phys Med Rehabil. 2026. PMID: 42624188
6. Mahanes D, et al. Guidelines for neuroprognostication in adults with traumatic spinal cord injury. Neurocrit Care. 2024. PMID: 37957419
7. van Middendorp JJ, et al. A clinical prediction rule for ambulation outcomes after traumatic spinal cord injury: a longitudinal cohort study. Lancet. 2011. PMID: 21377202
8. Pavese C, Scivoletto G, et al. The Relationship Between Age and Recovery After Spinal Cord Injury: A Longitudinal Cohort Study. Neurology. 2026. PMID: 41428979
9. Sun YT, et al. Therapeutic Benefits of Robot-Assisted Gait Training in Individuals With Spinal Cord Injury: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Neurol Phys Ther. 2026. PMID: 42335365
10. Li X, et al. Can robot-assisted gait training improve walking and activity abilities in persons with spinal cord injury? A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front Neurol. 2026. PMID: 42293096
11. Wirz M, et al. Effectiveness of Automated Locomotor Training in Patients with Acute Incomplete Spinal Cord Injury: A Randomized, Controlled, Multicenter Trial. J Neurotrauma. 2017. PMID: 27750478
12. Mezzari MHDS, et al. Robotic exoskeleton-assisted walking performance in adults with motor-complete spinal cord injury: A systematic review and meta-analysis of single-arm studies. J Spinal Cord Med. 2026. PMID: 41954462
13. Gadot R, Lu Y. Expanding Indications for Epidural Spinal Cord Stimulation in Spinal Cord Injury. J Clin Med. 2026. PMID: 42941451