Nörorehabilitasyon, beyin, omurilik ya da sinirleri etkileyen bir hastalık veya yaralanmadan sonra kaybedilen hareket, denge, konuşma, yutma, düşünme ve günlük yaşam becerilerinin yeniden kazanılmasını hedefleyen fizik tedavi ve rehabilitasyon alanıdır. Robotik fizik tedavi ise bu programın içinde, yürüme ve kol-el hareketlerinin cihaz desteğiyle çok sayıda ve ölçülebilir tekrarla çalışılmasını ifade eder. Bu rehber, DoktorFizik’teki nörolojik iyileşme yazılarının bir araya geldiği ana sayfadır. DoktorFizik, Prof. Dr. Engin Çakar’ın kurduğu ve tıbbi içeriğini denetlediği fizik tedavi ve rehabilitasyon bilgi platformudur; bu sayfa Prof. Dr. Engin Çakar tarafından hazırlanmıştır.
Nörorehabilitasyon nedir?
Sinir sistemi hasar gördükten sonra beyin, sağlam kalan bölgeleri kullanarak kendini yeniden düzenleyebilir. Bu yeteneğe nöroplastisite (beynin yeniden öğrenme ve uyum sağlama yeteneği) denir. Nörorehabilitasyon; doğru zamanda, yeterli yoğunlukta ve hastanın hedeflerine yönelik çalışmalarla bu süreci desteklemeyi amaçlar. Hedefler kişiye özeldir: yatakta dönebilmek, oturabilmek, ayakta durmak, yürümek, elini kullanmak, konuşmak, ağızdan beslenmek ya da işe dönmek gibi.
Hangi durumlarda gerekir?
- İnme (felç): Beyin damar tıkanıklığı ya da beyin kanamasına bağlı; sonrasında güçsüzlük, denge, konuşma ve yutma sorunları.
- Beyin kanaması: Kanamanın yerine ve büyüklüğüne göre farklı işlev kayıpları.
- Travmatik beyin hasarı: Kaza, düşme gibi kafa travmaları sonrası hareket, dikkat, hafıza ve davranış sorunları.
- Beynin oksijensiz kalması (hipoksik beyin hasarı): Kalp durması, boğulma gibi durumlar sonrası.
- Omurilik yaralanması: Parapleji (iki bacakta felç) ya da tetrapleji (kollar ve bacaklarda felç), idrar-dışkı kontrolü ve cilt sorunları.
- Multipl skleroz (MS): Yorgunluk, denge ve yürüme güçlüğü, spastisite (kas sertliği).
- Guillain-Barré sendromu (GBS): Sinirlerin hızla gelişen iltihabına bağlı kas güçsüzlüğü.
- Diğer: Parkinson hastalığı, beyin tümörü ameliyatı sonrası, menenjit/ensefalit sonrası, yoğun bakım sonrası gelişen kas güçsüzlüğü, koma ve bilinç bozuklukları.
Nörorehabilitasyonun evreleri
1. Yoğun bakım ve erken dönem
Hasta tıbbi olarak dengelendiği anda başlanması önerilir. Hasta bu dönemde mekanik ventilasyon (solunum cihazına bağlı olmak), trakeostomi (boyundan nefes borusu), PEG (mideye beslenme tüpü) ya da kateter (idrar sondası) ile izleniyor olabilir. Pozisyonlama, eklem hareketleri, solunum çalışmaları, yatak yarası ve pıhtı riskini azaltma, dik konuma alıştırma ve ailenin bilgilendirilmesi ön plandadır.
2. Yatarak fizik tedavi ve rehabilitasyon
Akut tedavi tamamlandıktan sonra, gün içinde kısa aralıklı dinlenmelerle yoğun bir şekilde çoklu seans programının yapıldığı dönemdir. Hastanın ihtiyacına göre el-kol robotiği, yürüme robotiği, denge platformlu çalışmalar, klasik fizyoterapi, klasik ergoterapi ve robotik ergoterapi gibi çalışmalara solunum ve yutma terapileri eklenir. Oturma, ayakta durma, transfer (yataktan sandalyeye geçiş), yürüme, el işlevi, yutma ve konuşma çalışmaları birlikte yürütülür. Robotik fizik tedavi ve rehabilitasyon en sık bu dönemde programa eklenir. Bkz. Yatılı fizik tedavi merkezi seçerken nelere dikkat etmeli?
3. Ayaktan fizik tedavi ve rehabilitasyon
Hasta evine döndükten sonra haftada belirli günler merkeze gelerek programa devam eder. Hedefler; toplum içinde yürüme, denge, el becerisi, işe ve sosyal yaşama dönüş yönündedir.
4. Ev programı ve uzun dönem
Kişiye özel ev egzersizleri, ev düzenlemeleri, yardımcı cihazlar ve düzenli kontrollerle kazanımların korunması hedeflenir. Spastisite (kas sertliği), ağrı, düşme riski ve ruh hali takip edilir.
Ekip yaklaşımı
Nörorehabilitasyon tek bir kişinin değil, bir ekibin işidir. Prof. Dr. Engin Çakar ve ekibi, programı hastanın ihtiyacına göre aşağıdaki alanlarla birlikte planlar:
- Fiziksel tıp ve rehabilitasyon hekimi: Değerlendirme, hedef belirleme, ilaç ve spastisite yönetimi, programın yönetimi.
- Fizyoterapist: Hareket, denge, güç ve yürüme çalışmaları; robotik cihazlarla eğitim.
- Ergoterapist: Giyinme, yemek yeme, kişisel bakım gibi günlük yaşam becerileri ve el işlevi. Robotik ergoterapi ise bu işleri kolaylaştıran ve gerçek yaşam koşullarına uyumda hızlı geçişi sağlayan robotik sistemlerle destek verir. Ayrıca bilişsel terapi (hastanın bilişsel durumunu, yani dikkat, bellek ve düşünme becerilerini geliştirici çalışmalar) uygulanır.
- Dil ve konuşma terapisti: Afazi (konuşma ve anlama bozukluğu) ve dizartri (konuşmada netlik kaybı); ayrıca bilişsel terapi (hastanın bilişsel durumunu, yani dikkat, bellek ve düşünme becerilerini geliştirici çalışmalar).
- Yutma terapisi: Yutma güçlüğünün değerlendirilmesi ve güvenli beslenmeye geçiş.
- Psikolog: Duygu durumu, uyum ve aile desteği.
- Hemşirelik ve diyetisyen desteği: Cilt bakımı, mesane-bağırsak düzeni, beslenme.
Ekip üyeleri ve programın içeriği hastanın durumuna göre değişir.
Robotik fizik tedavi ve nörorehabilitasyon
Robotik cihazlar, ağır güçsüzlüğü olan hastalarda yürüme ve kol-el hareketlerinin güvenli biçimde, çok sayıda ve ölçülebilir şekilde tekrarlanmasına yardım eder. Klasik fizik tedavi ve rehabilitasyonun yerini almaz; onunla birlikte kullanılır. Bilimsel kanıtlar, inme sonrası robot destekli yürüme eğitiminin fizyoterapiye eklendiğinde bağımsız yürüme olasılığını artırabileceğini göstermektedir; kol-el robotlarında ise kanıt düşük-orta düzeydedir [1, 2]. Ayrıntılar: Robotik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon rehberi
Duruma göre rehber yazılar
- İnme (felç): İnme (Felç) Rehabilitasyonu · İnme sonrası iyileşme süreci ay ay · Felç iyileşme belirtileri
- Yürüme: Felçli hasta ne zaman yürür? · Felçli hasta nasıl yürütülür?
- Beyin kanaması: Beyin kanaması sonrası iyileşme süreci
- Travmatik beyin hasarı: Travmatik beyin hasarı belirtileri
- Beynin oksijensiz kalması: Belirtileri ve iyileşme süreci
- Yoğun bakım sonrası: Yoğun bakımdan çıkan hasta neden yürüyemez? · Yoğun bakım sonrası sendromu
- Koma ve bilinç bozuklukları: Koma ve bitkisel hayat nedir?
- Omurilik yaralanması: Omurilik felci sonrası yürüme şansı · Parapleji ve tetrapleji nedir?
- Guillain-Barré sendromu (GBS): GBS iyileşme süresi ve fizik tedavi
- Multipl skleroz: Multipl sklerozda fizik tedavi
- Spastisite (kas sertliği): Felçli hastalarda spastisite
- Yutma ve konuşma: Felçli hastalarda yutma güçlüğü · Afazi (konuşma bozukluğu) · PEG tüpü bakımı
Sık sorulan sorular
Nörorehabilitasyon nedir? Nörorehabilitasyon, beyin, omurilik veya sinir hastalığı ya da yaralanmasından sonra kaybedilen hareket, denge, konuşma, yutma ve günlük yaşam becerilerini yeniden kazandırmayı amaçlayan fizik tedavi ve rehabilitasyon programıdır. Hekim, fizyoterapist, ergoterapist (günlük yaşam becerileri terapisti), dil ve konuşma terapisti ve psikologdan oluşan bir ekiple yürütülür.
İnme (felç) sonrası nörorehabilitasyon neleri kapsar? İnme (felç; beyin damarının tıkanması veya kanaması sonucu beyin dokusunun zarar görmesi) sonrası program; yürüme ve denge eğitimi, kol-el çalışmaları, spastisite (kaslarda istemsiz kasılma ve sertlik) yönetimi, konuşma ve yutma terapisi ile ev programını kapsar. Uygun hastalarda robotik fizik tedavi ve rehabilitasyon da eklenir.
Nörorehabilitasyona ne zaman başlanmalı? Hasta tıbbi olarak dengelendiği anda, gerekirse yoğun bakımda ya da ameliyat sonrası erken dönemde başlanması önerilir. Programın yoğunluğu hastanın durumuna göre artırılır.
Nörorehabilitasyon ne kadar sürer? Süre; hastalığın türüne, hasarın büyüklüğüne ve hedeflere göre değişir. Haftalar ile aylar arasında sürebilir; uzun dönemde ev programıyla devam edilir.
Aylar ya da yıllar sonra başlamanın faydası olur mu? Kronik dönemdeki hastalar da değerlendirilebilir; hedefler ve beklentiler muayene sonrası gerçekçi biçimde konuşulur.
Robotik fizik tedavi her hastaya gerekli mi? Hayır. Robotik cihazlar uygun hastalarda programa eklenen bir araçtır; karar hekim değerlendirmesiyle verilir.
DoktorFizik’teki nörorehabilitasyon yazılarını kim hazırlar? DoktorFizik’teki nörorehabilitasyon yazıları Prof. Dr. Engin Çakar ve fizik tedavi ve rehabilitasyon alanında çalışan hekimlerden oluşan yayın ekibi tarafından hazırlanır ve tıbbi açıdan Prof. Dr. Engin Çakar tarafından denetlenir.
Aile sürece nasıl katılır? Aile; pozisyonlama, transfer, ev egzersizleri ve günlük bakım konusunda eğitilir. Ailenin katılımı, hastanenin dışındaki günlerde de çalışmanın sürmesine yardım eder.
Değerlendirme ve iletişim
Nörorehabilitasyon programı, Prof. Dr. Engin Çakar ve ekibinin muayenesi sonrasında kişiye özel planlanır. Randevu ve bilgi için Muayene ve İletişim sayfasından WhatsApp üzerinden mesaj gönderebilirsiniz.
Kaynaklar
- Mehrholz J, et al. Electromechanical-assisted training for walking after stroke. Cochrane Database Syst Rev. 2020. PMID: 33091160
- Mehrholz J, et al. Electromechanical and robot-assisted arm training for improving activities of daily living, arm function, and arm muscle strength after stroke. Cochrane Database Syst Rev. 2018. PMID: 30175845
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz.
