Diz Kireçlenmesi Neden Olur? Ne İyi Gelir?

“Kireçlenme” halk arasında kullanılan bir ifadedir ve röntgende eklem çevresinde görülen kemik çıkıntılarının “kireç” gibi görünmesinden gelir. Dizde kireçlenme denildiğinde kastedilen hastalık diz osteoartriti (gonartroz)dur. Bu yazıda diz kireçlenmesinin neden olduğunu, belirtilerini, tanısını ve bilimsel kanıtlara dayanan tedavi seçeneklerini Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon hekimi bakış açısıyla özetliyoruz.

Diz Kireçlenmesi (Diz Osteoartriti) Nedir?

Osteoartrit yalnızca “aşınma” değil, eklemin tamamını etkileyen bir süreçtir:

• Eklem kıkırdağında yıpranma: Kemik uçlarını kaplayan kaygan kıkırdak incelir, düzensizleşir ve yer yer kaybolur.
• Subkondral kemik değişiklikleri: Kıkırdağın altındaki kemik sertleşir (skleroz), bazen içinde küçük kistler oluşur.
• Osteofitler: Eklem kenarlarında kemik çıkıntıları gelişir; röntgende “kireç” olarak bilinen görüntü budur.
• Eklem zarı ve çevre dokular: Eklem zarında hafif iltihap (sinovit), menisküs ve bağlarda değişiklikler ile diz çevresi kaslarında zayıflama görülebilir.

Not: Tendon içinde kalsiyum birikmesi (kalsifik tendinit) ya da kıkırdakta kalsiyum pirofosfat kristali birikimi (kondrokalsinozis/CPPD) ayrı hastalıklardır ve diz kireçlenmesi ile aynı şey değildir.

Diz Kireçlenmesine Ne Sebep Olur? Risk Faktörleri

Diz osteoartriti tek bir nedene bağlı değildir; birden fazla risk faktörü birlikte rol oynar:

• Yaş: Risk özellikle 50 yaşından sonra belirgin olarak artar.
• Fazla kilo ve obezite: Dize binen mekanik yükü artırır; yağ dokusunun salgıladığı maddeler de eklemi olumsuz etkileyebilir. En önemli değiştirilebilir risk faktörüdür.
• Geçirilmiş diz yaralanmaları ve ameliyatları: Ön çapraz bağ yırtığı, menisküs yırtığı veya eklem içi kırıklar yıllar içinde osteoartrit riskini artırır (travma sonrası osteoartrit).
• Kadın cinsiyet: Diz osteoartriti kadınlarda daha sık görülür, özellikle menopoz sonrasında.
• Genetik yatkınlık: Ailede osteoartrit öyküsü riski artırabilir.
• Kas zayıflığı: Özellikle ön uyluk (kuadriseps) kaslarının zayıflığı hem riski hem de ağrıyı artırır.
• Diz dizilim bozuklukları ve zorlayıcı işler: Çarpık bacak (O veya X bacak) ile uzun süre çömelme, diz çökme ve ağır kaldırma gerektiren işler eklem yükünü artırır.

Diz Kireçlenmesinin Belirtileri

• Ağrı: Genellikle yürüme, merdiven inip çıkma, çömelme ve uzun süre ayakta kalmakla artar, dinlenmekle azalır.
• Sabah tutukluğu: Sabahları veya uzun süre oturduktan sonra kısa süreli (çoğunlukla 30 dakikadan az) sertlik.
• Hareket kısıtlılığı: Dizi tam bükme veya tam düzeltmede zorlanma.
• Sürtünme hissi (krepitasyon): Hareket sırasında dizde çıtırtı veya sürtünme hissi.
• Şişlik: Ataklar sırasında eklemde sıvı birikimi ve hafif şişlik.
• Güvensizlik hissi ve şekil değişikliği: İleri evrelerde dizde boşalma hissi ve bacakta eğrilik gelişebilir.

Belirtiler çoğu zaman dalgalı seyreder; iyi ve kötü dönemler olabilir. Röntgendeki görüntünün şiddeti ile ağrının şiddeti her zaman birebir uyumlu değildir.

Diz Kireçlenmesi Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı öncelikle kliniktir: 45 yaş üzerinde, hareketle artan diz ağrısı olan ve sabah tutukluğu yarım saati geçmeyen kişilerde, muayene bulgularıyla birlikte tanı çoğunlukla konulabilir (NICE NG226).

• Fizik muayene: Eklem hareket açıklığı, krepitasyon, eklem sıvısı, kemik büyümesi, kas gücü ve diz dizilimi değerlendirilir.
• Ayakta çekilen diz grafisi (röntgen): Eklem aralığında daralma, osteofit ve subkondral skleroz gösterir. Hastalığın şiddeti sıklıkla Kellgren-Lawrence sınıflaması ile 0–4 arasında derecelendirilir.
• MR, ultrason ve kan testleri: Tipik osteoartrit tanısı için rutin olarak gerekmez; menisküs/bağ yaralanması, iltihaplı romatizma (romatoid artrit gibi), kristal hastalıkları veya enfeksiyon gibi başka nedenlerden şüphelenildiğinde kullanılır.

Diz Kireçlenmesine Ne İyi Gelir? Kanıta Dayalı Tedavi

Uluslararası kılavuzlar (OARSI 2019, ACR 2019, NICE 2022, EULAR) tedavinin temelini aynı üç basamağa dayandırır: egzersiz, kilo yönetimi ve hasta eğitimi. Diğer tedaviler bunlara gerektiğinde ve kişiye göre eklenir.

1. Egzersiz ve Kuvvetlendirme (Temel Tedavi)

• Kuvvetlendirme egzersizleri: Özellikle kuadriseps ve kalça kaslarına yönelik düzenli egzersizler ağrıyı azaltır ve işlevi iyileştirir.
• Aerobik egzersiz: Yürüyüş, sabit bisiklet ve su içi egzersizler gibi eklemi zorlamayan aktiviteler önerilir.
• Denge ve hareket egzersizleri: Tai chi gibi denge çalışmaları da kılavuzlarda yer alır.

Egzersiz kıkırdağa zarar vermez; doğru dozda yapılan egzersiz diz osteoartritinde en güçlü kanıta sahip tedavidir. Egzersiz sonrası hafif ağrı olabilir; ağrı birkaç saat içinde geçiyorsa program genellikle uygundur.

2. Kilo Verme

Fazla kilolu kişilerde vücut ağırlığının yaklaşık %5–10 oranında azaltılması ağrı ve fonksiyonda anlamlı düzelme sağlayabilir. Egzersizle birlikte uygulandığında etkisi daha fazladır.

3. Hasta Eğitimi ve Kendi Kendine Yönetim

Hastalığın doğasını bilmek, aktivite planlamak ve ağrılı dönemleri yönetmeyi öğrenmek tedavinin parçasıdır. Diz kireçlenmesi “hareket etmemek gereken” bir hastalık değildir.

4. Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon hekimi tarafından kişiye özel planlanan program; egzersiz eğitimini, gerektiğinde manuel terapiyi, sıcak-soğuk uygulamaları ve ağrıyı azaltmaya yönelik destekleyici yöntemleri içerebilir. Pasif uygulamalar tek başına değil, aktif egzersiz programına ek olarak değerlendirilmelidir.

5. Yardımcı Cihazlar

• Gerektiğinde ağrılı dizin karşı tarafındaki elde baston kullanımı yükü azaltır.
• Belirli hastalarda diz ortezleri (dizlik) ve uygun, yastıklı ayakkabılar yararlı olabilir.

6. İlaç Tedavisi

• Topikal (cilde sürülen) NSAİİ jel/kremler: Özellikle diz tutulumunda ilk tercih edilen ilaçlardandır; yan etki riski ağızdan alınan ilaçlara göre düşüktür.
• Ağızdan NSAİİ’ler: En düşük etkili dozda ve kısa süreli kullanılmalıdır; mide, böbrek ve kalp-damar riskleri nedeniyle mutlaka hekim değerlendirmesiyle kullanılmalıdır.
• Parasetamol (asetaminofen): Güncel kılavuzlarda etkisinin sınırlı olduğu belirtilmektedir; rutin uzun süreli tek başına kullanımı önerilmez.
• Güçlü ağrı kesiciler (opioidler): Diz osteoartritinde uzun süreli kullanım için önerilmez.
• Glukozamin ve kondroitin: Kılavuzların çoğu (ACR 2019, NICE 2022) diz osteoartriti için bu takviyeleri önermemektedir.

Hiçbir ilaç ya da takviye hekime danışmadan başlanmamalıdır.

7. Eklem İçi Enjeksiyonlar

• Eklem içi kortikosteroid: Alevlenme dönemlerinde kısa süreli (birkaç hafta) ağrı rahatlaması sağlayabilir; egzersiz programına destek olarak değerlendirilir. Sık tekrarlanması önerilmez.
• Hyaluronik asit: Kanıtlar çelişkilidir; OARSI bazı hastalarda koşullu olarak uygun görürken ACR ve NICE rutin kullanımını önermemektedir.
• PRP (trombositten zengin plazma) ve benzeri biyolojik enjeksiyonlar: Çalışma sonuçları karışıktır ve yöntemler arasında standart yoktur; ACR 2019 kılavuzu önermemektedir. Bu seçenekler hekimle yarar-zarar ve belirsizlikler açıkça konuşularak değerlendirilmelidir.

8. Cerrahi

• Diz protezi (total veya parsiyel diz artroplastisi): Konservatif tedaviye rağmen ağrı ve fonksiyon kaybı yaşam kalitesini ciddi ölçüde bozuyorsa değerlendirilir.
• Artroskopik yıkama/temizleme: Diz osteoartritinde rutin olarak önerilmez; yalnızca gerçek mekanik kilitlenme gibi özel durumlarda düşünülebilir.
• Genç ve aktif, belirgin dizilim bozukluğu olan seçilmiş hastalarda düzeltici kemik ameliyatı (osteotomi) seçenek olabilir.

Günlük Hayatta Diz Kireçlenmesine Ne İyi Gelir? Pratik Öneriler

• Haftanın çoğu günü hareketli olun; yürüyüşü kısa ve sık bölümlere ayırabilirsiniz.
• Haftada en az 2–3 gün diz ve kalça kuvvetlendirme egzersizleri yapın (ör. oturarak diz düzeltme, köprü, destekli oturup kalkma).
• Fazla kilonuz varsa kademeli kilo verme hedefleyin.
• Ağrılı dönemlerde soğuk uygulama (şişlik varsa), tutukluk ve kas gerginliğinde sıcak uygulama rahatlatabilir; cildi korumak için doğrudan temas ettirmeyin ve 15–20 dakikayı aşmayın.
• Uzun süre çömelme ve diz çökmeyi azaltın; merdivende tırabzan kullanın.
• Yastıklı tabanlı, rahat ayakkabılar tercih edin.
• Gerekirse baston kullanmaktan çekinmeyin.
• Uzun süre hareketsiz kalmaktan kaçının; oturma aralarında dizinizi birkaç kez bükün-düzeltin.

Ne Zaman Hemen Doktora Başvurmalı? (Uyarı İşaretleri)

• Dizde ani gelişen kızarıklık, sıcaklık ve belirgin şişlik, özellikle ateş ile birlikte (eklem enfeksiyonu veya kristal artriti olasılığı)
• Düşme veya travma sonrası başlayan şiddetli ağrı ya da üzerine basamama
• Dizin kilitlenmesi veya sık boşalması
• Baldırda şişlik, ağrı ve kızarıklık (derin ven trombozu olasılığı)
• Dinlenmekle geçmeyen, gece uykudan uyandıran ağrı; açıklanamayan kilo kaybı
• Birden fazla eklemde şişlik ve uzun süren (1 saatten fazla) sabah tutukluğu (iltihaplı romatizma olasılığı)

İlginizi Çekebilir: Diz Egzersiz Programı

Kaynaklar

1. Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578-1589. doi:10.1016/j.joca.2019.06.011
2. Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Care Res. 2020;72(2):149-162. doi:10.1002/acr.24131
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). 2022. nice.org.uk/guidance/ng226
4. Fernandes L, Hagen KB, Bijlsma JWJ, et al. EULAR recommendations for the non-pharmacological core management of hip and knee osteoarthritis. Ann Rheum Dis. 2013;72(7):1125-1135. doi:10.1136/annrheumdis-2012-202745
5. Kellgren JH, Lawrence JS. Radiological assessment of osteo-arthrosis. Ann Rheum Dis. 1957;16(4):494-502. doi:10.1136/ard.16.4.494
6. Hunter DJ, Bierma-Zeinstra S. Osteoarthritis. Lancet. 2019;393(10182):1745-1759. doi:10.1016/S0140-6736(19)30417-9

Okumaya Devam Edin: Dizlerden Neden Ses Gelir?

Bu makale Prof. Dr. Engin Çakar tarafından hazırlanmış ve onaylanmıştır.